(Nhịp sống trẻ) – 99,38% doanh nghiệp khai thuế qua mạng, 98,88% nộp thuế điện tử và 100% hóa đơn đã chuyển sang định dạng số.
Những con số ấy thể hiện năng lực quản lý đang tiến gần chuẩn quốc tế, nhưng giữa sự suôn sẻ của dữ liệu vẫn tồn tại độ trễ của thái độ. Số liệu từ Cục Thuế và VCCI cũng cho thấy, năm 2024 cơ quan thuế đã thực hiện hơn 62.900 cuộc thanh tra, tổng số tiền kiến nghị xử lý đạt 62.726 tỉ đồng, trong đó hàng trăm vụ liên quan đến gian lận hóa đơn. Không ít hộ kinh doanh khai sai chỉ vì “không hiểu hết quy trình”; 17,6% phản ánh thủ tục phức tạp, hơn một nửa chưa được hướng dẫn cụ thể.
Công nghệ có thể số hóa quy trình, nhưng không thể số hóa ý thức. Cơ quan thuế đã chuyển từ “quản lý” sang “đồng hành”, từ “kiểm tra” sang “hỗ trợ”, song ở nhiều nơi, người nộp thuế vẫn coi cơ quan thuế là nơi phải “đối phó”. Còn cán bộ thuế, đôi khi, vẫn nặng vai “giám sát” hơn “phục vụ”. Ở khoảng giao thoa giữa cơ chế và con người, văn hóa hành chính và đạo đức công dân gặp nhau và niềm tin được định hình không bằng khẩu hiệu mà bằng hành vi.
Đằng sau hành vi tuân thủ là sự trung thực trong kê khai, tôn trọng pháp luật và tin rằng, nộp thuế là góp phần duy trì trật tự xã hội. Nghĩa vụ thuế, suy cho cùng, không chỉ là hành vi tài chính, mà là biểu hiện của tự trọng công dân – nơi con người tự nguyện làm điều đúng, ngay cả khi không ai giám sát.
Quỹ Tiền tệ Quốc tế IMF nhận định, tỉ lệ thuế trên GDP của Việt Nam hiện mới đạt 13,1% vào năm 2024, thấp hơn ngưỡng 15-16% mà IMF khuyến nghị để bảo đảm năng lực tài khóa bền vững. Khoảng cách này không chỉ là vấn đề ngân sách, mà là thước đo của mức độ công dân tham gia vào hệ thống công. Khi nguồn lực hạn chế, Nhà nước sẽ khó đầu tư đủ cho hạ tầng, giáo dục và an sinh xã hội, những nền tảng của tăng trưởng dài hạn.
Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy, các quốc gia có tỉ lệ thuế vượt ngưỡng 15-16% thường tăng trưởng mạnh hơn, bền vững hơn, bởi người dân của họ hiểu rằng nộp thuế là đang đầu tư cho chính tương lai của mình.
Ở Nhật, nộp thuế được coi là hành vi tham gia vào đời sống công cộng – một quyền gắn với lòng tự trọng. Ở Hàn Quốc, doanh nghiệp trung thực được tuyên dương công khai, được hoàn thuế nhanh; còn ở Úc, cơ quan thuế áp dụng quản lý quan hệ tuân thủ, tập trung hỗ trợ nhóm thiện chí, giám sát nhóm rủi ro cao. Việt Nam đang tiến gần mô hình ấy, với các hệ thống API liên ngành, CRM chấm điểm rủi ro, đo lường hài lòng người nộp thuế. Những nỗ lực đó hướng tới triết lý quản trị mới: Quản lý bằng dữ liệu, duy trì bằng niềm tin xã hội.
Nhưng niềm tin không thể lập trình.
Một quốc gia chỉ thật sự mạnh khi mỗi nghĩa vụ được thực hiện bằng tự giác và tự trọng. Khi người dân ý thức được đóng góp là vinh dự, doanh nghiệp lấy tuân thủ làm danh dự và cán bộ nhà nước làm tròn bổn phận, đóng thuế không còn là nỗi lo hay gánh nặng. Một nền tài chính chỉ bền vững khi nó được xây trên lòng tin và lòng tin ấy – chính là thước đo phát triển bền vững của quốc gia.
