(Nhịp sống trẻ) – Các chuyên gia kỳ vọng Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV sẽ thật sự tập trung vào các đột phá chiến lược, trao quyền chủ động mạnh mẽ hơn cho DNNN để các doanh nghiệp chủ lực có thể dẫn dắt quốc gia tiến lên bằng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Tại diễn đàn “Doanh nghiệp Nhà nước nâng cao năng lực cạnh tranh và vai trò dẫn dắt” do Báo Điện tử TNVN-Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV) vừa tổ chức, bà Nguyễn Thu Thủy, Phó Cục trưởng, Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính), đã đưa ra bức tranh rõ nét về thực trạng của doanh nghiệp nhà nước hiện nay.
Bà Nguyễn Thu Thủy cho rằng, trong các năm qua, doanh nghiệp nhà nước liên tục được cơ cấu lại, giảm mạnh về số lượng. Theo số liệu tổng hợp từ các Bộ, ngành, địa phương, đến nay, cả nước có 866 doanh nghiệp có vốn nhà nước do 49 Bộ, ngành, địa phương thực hiện vai trò đại diện chủ sở hữu phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp.
Về kết quả hoạt động, tính đến cuối năm 2024, các doanh nghiệp có vốn nhà nước (không tính 4 ngân hàng thương mại nhà nước) đang quản lý tổng tài sản có giá trị trên 4,3 triệu tỷ đồng, tổng vốn chủ sở hữu là trên 1,9 triệu tỷ đồng, đóng góp cho ngân sách nhà nước trên 400.000 tỷ đồng/năm.
Tổng tài sản là 4.336.285 tỷ đồng (doanh nghiệp Trung ương là 3.804.009 tỷ đồng, chiếm 87,7% tổng tài sản; doanh nghiệp địa phương là 532.276 tỷ đồng, chiếm 12,3% tổng tài sản).
Tổng doanh thu khu vực doanh nghiệp nhà nước là 2.930.753 tỷ đồng (trong đó, doanh nghiệp Trung ương là 2.616.736 tỷ đồng, chiếm 89,3% tổng doanh thu; doanh nghiệp địa phương là 374.017 tỷ đồng, chiếm 10,7% tổng doanh thu).
Lợi nhuận trước thuế đạt 256.243 tỷ đồng (doanh nghiệp Trung ương đạt 213.732 tỷ đồng chiếm 83,4% lãi phát sinh trước thuế; doanh nghiệp địa phương đạt 42.511 tỷ đồng chiếm 16,6% lãi phát sinh trước thuế). Tỷ suất lợi nhuận trước thuế/vốn chủ sở hữu bình quân chung là 13% (năm 2023 là 12%); tỷ suất lợi nhuận trước thuế/tổng tài sản bình quân chung là 6% (năm 2023 là 6%).
Song 70/815 doanh nghiệp (chiếm 9% tổng số doanh nghiệp) có lỗ phát sinh trong năm 2024 với tổng số lỗ phát sinh là 2.667 tỷ đồng. 164/815 doanh nghiệp (chiếm 20% tổng số doanh nghiệp) còn lỗ lũy kế, với tổng số lỗ lũy kế là 106.078 tỷ đồng.
Về tổng thể, theo số liệu của Cục Thống kê, các doanh nghiệp nhà nước có quy mô tổng tài sản và nguồn vốn chủ sở hữu thấp hơn so với khu vực doanh nghiệp ngoài nhà nước (trung bình giai đoạn 2017-2023 chỉ đạt khoảng 22,6% tổng tài sản, 15,2% tổng nguồn vốn của toàn bộ doanh nghiệp) nhưng nộp ngân sách trung bình đạt 34,2% tổng thu ngân sách.
Tại Diễn đàn, nhiều chuyên gia cho rằng doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) phải là lực lượng tiên phong trong đổi mới, chuyển đổi số và phát triển công nghệ đột phá. Tuy nhiên, để khu vực này đóng vai trò dẫn dắt, cần sớm tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế và cơ chế tài chính, đồng thời trao quyền tự chủ mạnh mẽ hơn.
TS. Chử Đức Hoàng, Chánh văn phòng Quỹ Đổi mới Công nghệ Quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho rằng, doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) phải là lực lượng tiên phong trong cuộc cách mạng công nghệ. Nếu phát huy đúng vai trò dẫn dắt và chủ động đầu tư cho nghiên cứu – phát triển (R&D), khu vực này có thể đóng góp trực tiếp vào mục tiêu tăng trưởng hai con số của nền kinh tế.
Ông Hoàng đề xuất cần có cơ chế thử nghiệm để DNNN nghiên cứu, phát triển và làm chủ công nghệ chiến lược, nhất là trong bối cảnh yêu cầu tiên phong đổi mới và chuyển đổi số ngày càng rõ rệt. Theo đó, DNNN muốn dẫn dắt thị trường phải tập trung vào các giải pháp đột phá như chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo… Song nguồn lực tài chính và cơ chế quản trị hiện vẫn còn bị bó buộc, đòi hỏi chuyển đổi mạnh mẽ từ cơ chế “xin – cho” sang “tự chủ – trách nhiệm”.
TS. Chử Đức Hoàng kiến nghị khẩn trương ban hành nghị quyết mới về DNNN và triển khai cơ chế thử nghiệm đổi mới công nghệ (sandbox). Theo đó, doanh nghiệp được phép thí điểm công nghệ trong môi trường có kiểm soát từ 12-24 tháng; nếu thành công sẽ nhân rộng, còn nếu thất bại thì rút kinh nghiệm và không bị xử lý trách nhiệm, nhằm khuyến khích tinh thần dám nghĩ, dám làm. Ông đề xuất chọn 10-15 DNNN chiến lược để thí điểm làm chủ các công nghệ trọng điểm như trí tuệ nhân tạo, chip bán dẫn, mạng 5G-6G, năng lượng sạch, công nghệ sinh học…
Để DNNN thực sự đổi mới, ông Chử Đức Hoàng đề xuất hoàn thiện thể chế và quản trị theo hướng trao quyền tự chủ tài chính theo Luật Khoa học Công nghệ và Đổi mới Sáng tạo 2025. Cơ quan quản lý chỉ giám sát theo kết quả đầu ra (KPI) thay vì kiểm soát quy trình; đồng thời xử lý trách nhiệm minh bạch khi không đạt mục tiêu.
Bên cạnh đó, thủ tục đầu tư công nghệ cần được đơn giản hóa, rút thời gian phê duyệt dự án khoa học – công nghệ từ 90 ngày xuống 30 ngày nhằm tránh mất cơ hội. Việc triển khai sandbox đối với các công nghệ đột phá như AI tạo sinh, blockchain, công nghệ sinh học cũng được đề xuất để tăng tốc đổi mới.
Ông Hoàng cho biết, mỗi năm Nhà nước dành khoảng 25.000 tỷ đồng (tương đương 1% ngân sách) hỗ trợ đổi mới công nghệ, trong đó 70-80% định hướng cho doanh nghiệp. Các cơ chế hỗ trợ bao gồm: hỗ trợ 50% lãi suất vay ưu đãi cho dự án R&D; tài trợ không hoàn lại 40-50% chi phí nghiên cứu ứng dụng; giảm 50% thuế thu nhập doanh nghiệp cho hoạt động R&D và chuyển giao công nghệ; miễn tiền thuê đất 3-5 năm cho doanh nghiệp công nghệ cao.
Quỹ Đổi mới Công nghệ Quốc gia cũng đề xuất Nhà nước đẩy mạnh đặt hàng chiến lược và giao DNNN làm chủ các công nghệ quan trọng như AI, chip bán dẫn, 5G-6G, năng lượng sạch, công nghệ sinh học. Các lĩnh vực thuộc quốc phòng, an ninh và hạ tầng thiết yếu cần được bảo đảm nguồn lực dài hạn và cơ chế đặc biệt.
“Những giải pháp này nhằm giúp DNNN khắc phục tình trạng đầu tư rời rạc, thiếu chủ động, tiến tới cơ cấu lại theo hướng tinh gọn, hiệu quả, thực sự phát huy vai trò mở đường và dẫn dắt trong các ngành, lĩnh vực then chốt của nền kinh tế”, ông Hoàng nhấn mạnh.
TS. Hà Huy Ngọc, Thư ký Hội đồng Tư vấn Thủ tướng Chính phủ, Giám đốc Trung tâm Chính sách Chiến lược Kinh tế Địa phương và Lãnh thổ (Viện Kinh tế Việt Nam) cho rằng, Nghị quyết 57 đã nhấn mạnh nhóm “giải pháp đột phá”, và Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV tiếp tục đặt yêu cầu về “đột phá chiến lược”. Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay của DNNN lại nằm ở cơ chế tài chính cho đầu tư khoa học công nghệ.
Ông Ngọc khẳng định, Việt Nam không thiếu các DNNN đủ tiềm lực để tạo đột phá như Petrovietnam, Viettel… Nhiều doanh nghiệp đã lập quỹ khoa học công nghệ nhưng lại không thể sử dụng linh hoạt.
“Liệu Petrovietnam có thể được trao cơ chế tự chủ đủ mạnh để triển khai điện gió ngoài khơi? Mobifone có thể được giao quyền mạnh hơn để phát triển mạng 5G?”, ông Ngọc đặt vấn đề.
Từ thực tế thiên tai gần đây, ông Ngọc cho biết nhiều khu vực mất điện dẫn tới mất hoàn toàn tín hiệu di động, trong khi giải pháp vệ tinh hoàn toàn khả thi nếu Việt Nam đàm phán với các tập đoàn toàn cầu như doanh nghiệp của Elon Musk để bảo đảm hạ tầng thông tin liên lạc.
Nhắc tới hàng không, ông cho rằng Việt Nam hiện vẫn là “nền kinh tế tầm thấp” do chủ yếu vận hành máy bay trên độ cao 3.000m, cho thấy còn nhiều giới hạn cần vượt qua để bắt kịp xu hướng công nghệ.
TS. Hà Huy Ngọc kỳ vọng Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV sẽ thật sự tập trung vào các đột phá chiến lược, trao quyền chủ động mạnh mẽ hơn cho DNNN để các doanh nghiệp chủ lực có thể dẫn dắt quốc gia tiến lên bằng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
